Ön Terbiye İşlemleri

Relaksasyon (Rahatlama)

    Dokuma ve örme sırasında, elastan ipliğin gerilim altında çalışmasından dolayı ham kumaşta iç gerilmeler oluşur. Bu gerilim kumaşın konstrüksiyonunda deformasyona (ilmek dönmesi gibi), desende bozulmaya ve kumaşta kırışıklıklara neden olabilir. Bu tür hatalar özellikle düzgün yüzeyli kumaşlar ile düzenli desene sahip örme ve dokuma kumaşlarda ortaya çıkmaktadır. Ayrıca düzgün bir boyama ve homojen mamul kumaş özelliklerinin eldesi için de bu gerilimlerin ortadan kaldırılması gerekir. Relaksasyon işlemi dokuma ve açık en örme kumaşlar için şu yöntemlerle yapılabilir:

  1. Kumaşı bir buhar pasajından (masasından) geçirerek,
  2. Ramöz girişinde kumaş üzerine buhar püskürterek,
  3. Kontinü çalışan kuru temizleme makinelerinde yıkama ve relaksasyonu beraber yaparak,
  4. Gerilimsiz çalışan açık en kontinü yıkama makinelerinde kumaşı sıcak sudan geçirerek,
  5. Halat halde haspel, overflow ve jet makinelerinde yıkama ve relaksasyonu aynı anda yaparak, (ancak bu yöntemde kırık oluşma tehlikesi vardır)
  6. 50-60 °C’de ıslatıcı içeren sıcak su ile kumaşı fularda emdirme ve sıkma şeklinde de yapılabilir.

Tüp haldeki örme kumaşın relaksasyonu boyanacağı overflow veya jet tipi bir makinede yapılabileceği gibi kumaşı gerilimsiz çalışan bir buhar kalandırından geçirerek veya gevşek halde sarılan kumaşı bir otoklav (kazan) içinde buharlayarak da yapılabilmektedir.

Tüp kumaşlar kat yerlerinden birisi boyunca kesilerek açıldıkları zaman diğer kat yeri kumaşın ortası boyunca uzanan bir çizgi şeklinde kalır. Eğer bu iz termofiksaj işleminden önce giderilmeyecek olursa kalıcı bir çizgi haline dönüşebilir. Bunu önlemenin iki yolu vardır :

  • Örme işleminden sonra kumaşı doğrudan bir araba içine düzgün şekilde yığmak ve/veya,
  • Fularda içerisinde ıslatıcı bulunan sıcak su ile emdirerek sıkmak ve ramözde kumaşı bir miktar açmak.

Termofiksaj


Elastan lifleri termoplastik yapıda olduklarından, diğer termoplastik sentetik lifler gibi ısı ile fikse edilebilmektedirler. Dolayısıyla elastanlı kumaşı oluşturan esas lif ister polyester ve polamid gibi sentetik olsun, isterse pamuk ve yün gibi doğal liflerden olsun termofiksaj uygulanabilmektedir. Termofiksaj işlemi, kumaş yeterince relakse edildikten sonra uygulanmalıdır. Bu şekilde yapılacak uygun bir termofiksaj işlemi, kumaşa boyutsal stabilite, düzgün görünüm ve dökümlülük gibi önemli özellikler kazandırır. Termofiksaj gören kumaşın daha sonraki yaş işlemler sırasında kırılma riski azalır, mamul kumaştan istenen en, gramaj, elastikiyet ve çekmezlik değerleri daha kolay elde edilir.

    Termofiksaj işlemi çeşitli aşamalarda yapılabilir. Bu aşamalardan her birinin avantaj ve dezavantajları ile çalışılacak kumaşın özellikleri göz önüne alınarak termofiksajın hangi aşamada yapılacağına karar verilmelidir.

Ham kumaşın yaş işlemlerden önce termofiksajı, kumaşın çekmesini ve kenar kıvrılmasını kontrol altına alarak kırık oluşumunu önlemeye yardımcı olur. Ayrıca fiksaj sırasında oluşabilen sararmalar daha sonraki ağartma işlemleri sırasında giderilebilir. Ancak özellikle yağ ve kir oranı yüksek kumaşlarda bu yöntem sakıncalıdır. Zira, termofiksaj işleminden sonra gerek elastan iplik üzerindeki ve gerekse diğer iplik üzerindeki yağların yıkama ile uzaklaşması zorlaşır.

Yıkama-haşıl sökme işlemlerinden sonra (ağartma ve boyamadan önce) yapılacak termofiksaj işlemi ise enerji maliyeti yüksek olmasına rağmen birinci yöntemin sakıncalarını ortadan kaldırır. Ancak yıkama ve haşıl sökme gibi işlemler kumaşta kırıklara neden olmayacak şekilde mümkün olduğunca düşük sıcaklıkta yapılmalıdır.

Termofiksaj işlemi kumaşın tüm terbiye işlemleri bittikten sonra da yapılabilir. Yaş işlemler sırasında kırılma tehlikesi olmayan (özellikle açık en çalışmalarda) kumaşlara uygulanabilecek bu yöntem en ekonomik çalışma şeklidir. Dezavantajları ise, kumaşın boyut stabilitesi ve beyazlığı düşük, kolay kıvrılabilir kenarlar, elastikiyet ve en değerlerinde düzensizlikler, ilmek ve desen yapısında bozunma gibi problemler olabilmektedir. Daha da önemlisi, özellikle elastanlı polyester kumaşlarda termomigrasyon nedeniyle yıkama ve sürtme haslıkları düşmektedir.

Açık en elastanlı kumaşların, termofiksaj işlemi genellikle ramözlerde yapılmaktadır. Bu amaçla kullanılacak ramözün kızgın yağla veya elektrikle indirekt ısıtma yapan türden olmasında fayda vardır. Direkt ısıtma yapan gazlı sistemler elastan liflerinde sararmaya yol açtıklarından aslında tercih edilmezler. Elastanlı kumaşın en, gramaj ve elastikiyet özelliklerinin iyi kontrol edilebilmesi için, ramözün girişte çok yüksek oranlarda avanslı çalışmaya veya germeye izin veren hassas bir besleme-germe kısmına ve etkili buhar besleme özelliklerine sahip olmasında fayda vardır. Termofiksaj amacıyla kullanılacak olan ramözün 200 °C’ye kadar homojen ısıtma yapabilen ve 30-45 sn’lik termofiksaj sürelerini sağlayabilecek şekilde olması gerekir. Çıkışta da etkili bir soğutma ünitesi bulunması çok önemlidir.

Tüp şeklindeki kumaşların termofiksajı sarılı halde basınçlı otoklavlarda buharla yapılabilmektedir. 120-130 °C’de 10-15 dk süreyle doymuş buharla işlem fiksaj için yeterlidir. Bu yöntemin sakıncası kumaş sarılı olduğundan termofiksajdan sonra kenar izlerinin kalıcı hale dönüşebilmesidir. Bu nedenle günümüzde yuvarlak örme kumaşlar kesilerek açık en olarak termofiksaj yapılmaktadır. Ancak bundan sonra yapılacak yaş işlemler bu şekilde yapılırsa kenarlarda kıvrılmalar, boyuna yönde uzamalar fazla olacağından çeşitli problemler ortaya çıkabilmektedir. Dolayısıyla fiksaj işleminden sonra kumaşın özel tüp dikme makinelerinde yeniden tüp haline getirilerek yaş işlemlerin yapılması daha sağlıklı sonuçlar vermektedir. Bu şekilde çalışma, üretim prosedürünün uzaması ve maliyetlerin artması demektir. Bunu ortadan kaldırmak amacıyla Santex (İsviçre). Doriner ( Almanya), Heliot (Fransa) ve Sperotto Rimar (İtalya) firmaları tüp kumaş fiksaj makineleri geliştirmişlerdir. Bu sistemlerle kenar izi oluşmadan fiksaj yapılabildiği, yanlış depolama nedeniyle oluşan izlerin azaltıldığı, ancak tamamen giderilemediği belirtilmektedir.

Genel bir kural olarak termofiksaj işlemi, istenen termofiksaj etkisinin sağlanabileceği “en düşük gerilim, sıcaklık ve sürede” yapılmalıdır. Burada elastan lifi yanında kumaşı oluşturan diğer lif veya liflerin özellikleri, kumaşın konstrüksiyonu, gramajı ve müşteri istekleri de önemli rol oynar. Düşük gramajlı kumaşlar daha düşük sıcaklıkta ve kısa sürelerde fikse edilebilirken, yüksek gramajlı kumaşlar ise daha yüksek sıcaklıklara ve uzun sürelere ihtiyaç duyarlar. Elastan lifleri 180 °C ve üzerindeki sıcaklıklarda fikse olabilmektedir. Ancak işlem sıcaklığının belirlenmesinde kumaşı oluşturan diğer lifler de rol oynadığından bu sıcaklık 195 °C’ye kadar çıkmaktadır. 180 °C’nin altındaki sıcaklıklarda elastan lifi yeterince fikse olamadığından kıvrılma ve çekme eğilimi tamamen ortadan kalkmamaktadır. 180 °C civarında yapılan fiksaj işleminde kumaşın elastikiyet özellikleri iyi olmaktadır. 195 °C’ye kadar doğru çıkıldıkça elastikiyet bir miktar azalmakta fakat özellikle düzgün yüzey istenen pamuklu kumaşlarda yüzey düzgünlüğü artmaktadır. 195 °C’nin üzerindeki sıcaklıklarda elastan lifinin yapısı değişmeye başladığından kumaşın elastikiyet özellikleri zayıflamaktadır.

Görüldüğü gibi elastanlı kumaşların standart termofiksaj şartlarından söz etmek mümkün değildir. Terbiyeci ana hatlarıyla burada belirtilen noktaları dikkate alarak kendi deneyimiyle fiksaj şartlarına karar vermelidir. Fikir vermesi açısından çok kullanılan bazı kumaşlar için fiksaj şartları şu değerler arasında yer alabilir:

  • Poliamid 6/Elastan    : 185-190 °C’de 20-40 sn
  • Poliamid 6.6/Elastan     : 190-195 °C’de 20-40 sn
  • Polyester/Elastan     : 190-195 °C’de 30-60 sn
  • Selulozik/Elastan     : 185-195 °C’de 30-60 sn
  • Yün/Elastan         : 185 °C’de 40-60 sn

Burada verilen süreler kuru kumaşa uygulanan fiksaj işlemi içindir. Dolayısıyla kurutma ve fiksajın birlikte yapıldığı yaş kumaşlarda bu sürelerin uygun şekilde arttırılması gerekmektedir. Ancak daha sağlıklı sonuçlar açısından iki işlemin ayrı ayrı yapılması önerilmektedir.

    Elastanlı kumaşların termofiksajında son derece önemli olan bir nokta da kumaşın hangi ende fikse edileceğinin doğru tespit edilmesidir. Çünkü ne kadar iyi bir fiksaj işlemi yapılırsa yapılsın daha sonraki yaş işlemler sırasında kumaşta % 5-15 oranında çekme olabilmektedir. Ayrıca kesilmiş örme kumaşlardaki kenar izlerini gidermek için gerekenden % 15 daha fazla germe uygulanabilmektedir. Dolayısıyla bu durumları dikkate alarak kumaşın fiksaj eninin bitmiş kumaş eninden bir miktar daha geniş tutulması gerekmektedir. Bu durum basit bir testle termofiksaj verimi hesaplanarak tespit edilmektedir. Şöyle ki; termofiksaj işlemi görmüş bir kumaş parçası alınarak eni ölçülür ve işaretlenir. Numune 5-10 dakika süreyle suda kaynatılır, serbest halde veya tamburlu kurutucuda kurutulur ve eni yeniden ölçülür. Ölçülen değerler yardımıyla termofiksaj verimi ve termofiksaj eni şu şekilde hesaplanır :

TEi = İlk termofiksaj eni (cm)

    ME = Mamul kumaş eni (cm)            TV = (KE/TEi) x 100

    KE = Kaynatma sonrası en (cm)

    TV = Termofiksaj verimi (%)            TE = ME/TV

    TE = Gerçek termofiksaj eni (cm)


    Örneğin, 160 cm’lik bir mamul kumaş eni için ilk termofiksaj denemesi 170 cm ende yapılmış olsun. Yapılan kaynatma testinden sonra kumaş eni 156 cm’ye düşüyorsa gerçek termofiksaj eni şu şekilde hesaplanabilir:

    TEi = 170 cm

    KE = 156 cm

    ME =160 cm

    TV = ?                    TV = (156/170) x 100 = % 92 (0.92)

    TE = ?                    TE = 160/0.92 = 174 cm

    Boyuna yönde esnek kumaşlar fiksaj işlemlerinden sonra son derece düşük gerilimle çalışan makinelerde işlem görseler bile bir miktar uzarlar. Bu durum fiksaj işlemi yapılırken göz önüne alınarak, istenen mamul uzunluğunun (dolayısıyla gramajın) eldesi için daha kısa boyda (örneğin biraz daha fazla beslemeyle) termofiksaj işlemi yapılmalıdır.

Fiksaj işlemine gerek duyulmayan bazı durumlarda (örneğin düşük elastan oranlı yuvarlak örme kumaşlarda) başlangıçta termofiksaj işlemi yapılmaz. Ön terbiye, boyama-baskı ve bitim işlemleri tamamlandıktan sonra 175-185 oC’de son fiksaj yapılır.

Yıkama ve Haşıl Sökme İşlemleri


Daha önce de belirtildiği gibi elastan ipliğin dokuma ve örme sırasında rahat çalışabilmesi için diğer sentetik liflere göre 6-8 kat daha fazla eğirme yağıyla yağlanmaktadır. Ağırlıkça % 10’lara varan ve yüksek oranlarda kullanılan bu yağlar, genellikle silikon bazlıdırlar ve lif üzerinde koruyucu bir tabaka oluştururlar. Özellikle elastan oranı yüksek olan kumaşlarda yağ oranı da yüksek olacağından ham kumaşa uygulanan ön fiksaj sırasında çeşitli problemler çıkarabilmektedir. Ramöz içerisinde yoğun duman oluşumu, ramöz içinde beyaz yağ lekelerinin oluşumu ve boyama sırasında kumaş üzerinde leke oluşma riski gibi.

    Sentetik liflerden (PES, PA vb.) imal edilen elastanlı kumaşlar ayrıca % 1-5 oranında yağ asidi esteri veya etoksile yağ asidi bazlı eğirme (spin finish) yağları içerirler. Bunlara ilaveten örme kumaşlar dikkate değer oranda örme yağı, dokuma kumaşlar da çoğunlukla haşıl maddeleri içermektedirler. Örme kumaşlar üzerinde bulunan örme yağlarının doymamış yağ asidi içermesi elastan lifinin sararmasına veya zarar görmesine neden olabilmektedir.

    Kısaca bahsedilen bu kritik özellikler, elastanlı kumaşlarda yıkama işlemlerinin normal kumaşlara göre daha büyük bir dikkat ve özel şartlar gerektirdiğini ortaya koymaktadır. Daha sonra yapılacak boyama ve bitim işlemlerinin problemsiz olması için kumaş üzerindeki söz konusu yağların ve haşıl maddelerinin homojen ve etkili bir şekilde uzaklaştırılması gerekir.

Kumaş üzerinde bulunabilen harman yağları, eğirme yağları ve örme yağları-eğer yeterli kalitede iseler- uygun bir yıkamayla kolaylıkla uzaklaştırılabilirler. Burada asıl problem elastan iplik üzerinde bulunan silikon yağının uzaklaştırılmasındadır. Klasik noniyonik yıkama maddeleri ile bu yağların ancak üçte ikisinin (2/3) uzaklaştırılabildiği belirtilmektedir. Bu yağların elastan liflerinden tamamen uzaklaştırılması kuru temizlemeyle veya organik çözücü içeren yıkama maddeleriyle sulu ortamlarda yapılabilmektedir.

    Geçmişte elastanlı kumaşların temizlenmesi kuru temizlemeyle de yapılmış, ancak daha sonraları gerek kullanılan silikon yağlarında sağlanan iyileştirmeler ve gerekse yıkama maddelerinin yıkama etkisinde sağlanan gelişmelerle hemen hemen tamamen sulu ortamda yapılan yıkamalar kullanılır olmuştur. Ancak son yıllarda çevre koruyucu önlemler nedeniyle elastanlı kumaşların organik çözücülerle temizlenmesine karşı yeniden bir ilgi uyanmıştır. Sperotto Rimar (İtalya) firması bu amaca uygun kontinü çalışan bir makine gelişmiştir. Bu makinede perkloretilen yardımıyla kumaş üzerindeki yağların etkili bir şekilde uzaklaştırıldığı ve gerilimsiz çalışma nedeniyle aynı zamanda kumaşın relaksasyonunun da başarılı bir şekilde sağlandığı belirtilmektedir. Benzer amaçla kesikli yönteme göre çalışan bir makine de Laip (İtalya) firması tarafından geliştirilmiş bulunmaktadır.

Sulu banyolarda yapılan yıkamalarda en iyi sonuçlar yumuşak suyla ve bazik ortamda alınmaktadır. Su yumuşak değilse, sertlik derecesine bağlı olarak bir miktar iyon tutucu kullanılmalıdır. Pamuklu kumaşların yıkanmasında işletme suyu yumuşak olsa bile pamuk üzerinden banyoya gelebilecek sertliği gidermek amacıyla mutlaka iyon tutucu kullanılmalıdır. Aksi halde kumaş üzerinden banyoya geçen yağların ve vaksların emülsiyonu kalsiyum iyonları tarafından bozulabilir. Oluşan kalsiyum sabunu kumaş üzerine çökerek daha sonra yapılacak boyamaların düzgünsüz olmasına yol açar. Bu amaçla sodyum hekzametafosfat ve sodyum poliakrilat türü iyon tutucular tavsiye edilmektedir. EDTA türü iyon tutucular pH 11.5’a varan bazik çözeltiler oluşturduğundan tavsiye edilmemektedir. Aynı nedenle bazikliği sağlamak üzere soda, trisodyum fosfat (TSP), tetrasodyumpirofosfat (TSPP) gibi sodyum hidroksite göre daha zayıf bazların kullanılması tavsiye edilmektedir. Elastan üzerindeki silikon yağlarının etkili şekilde uzaklaştırması için, solvent içeren, yüksek çözme, emülsiye etme ve yıkama gücüne sahip noniyonik yıkama maddeleri önerilmektedir.

    Elastan oranı fazla yüksek olmayan ve/veya fazla yağlı olmayan kumaşların ön yıkaması için uygun bir reçete örneği şu şekilde olabilir:

    0.5 -1    g/l iyon tutucu (gerekirse)        Banyo oranı    : 1:10 – 1:20

    1 – 2    g/l noniyonik deterjan            Sıcaklık     : 80 oC

1 – 2    g/l soda                Süre        : 30 – 60 dk

    Ön fiksaj yapılmayan ve kırılmaya karşı hassas olan kumaşların halat halinde yıkanmasında banyoya 1-2 g/l uygun bir kırık önleyici ilavesinde fayda vardır. Halat halinde yapılan yıkama işlemlerinden sonra yıkama banyosu 50 oC’ye kadar soğutularak boşaltılır. Arkasından sıcak ve soğuk su ile yapılan durulama işlemleriyle kumaş iyice temizlenir.

    Yüksek oranda yağ ve kir içeren kumaşların yıkanması için bu şekilde yapılan bir yıkama yeterli olmayabilir. Öncelikle bu tür kumaşların ham halde uzun süre bekletilmeyip en kısa zamanda yıkanmaları çok önemlidir. Böylece, bir yandan elastanlı kumaşlarda kalıcı izlerin oluşumu önlenirken, diğer yandan da örme yağlarının zamanla oksidasyona uğramasıyla ortaya çıkan uzaklaşma zorlukları ve yanlış kullanılan örme yağlarının elastan lifine zarar verme riski de ortadan kaldırılmış olmaktadır. Ayrıca yıkama işleminin termofiksaj işleminden önce yapılması da yağ ve kirlerin kolay uzaklaşması açısından önemlidir. Bu tür kumaşların yıkanması genellikle iki adımlı olarak yapılır. Eğer kumaş üzerindeki fazla yağ, kolaylıkla uzaklaşabilen türden eğirme veya örme yağlarından oluşuyorsa, ilk adımda soğuk veya ılık bir çalkalama ile bu yağların önemli bir kısmını uzaklaştırmak mümkündür. Bu yöntem özellikle sentetik liflerden mamul örme kumaşlarda başarıyla uygulanabilir. Ancak daha etkili bir yıkama gereken durumlarda her iki adımın da yukarıdakine benzer sıcak yıkamalardan oluşması gerekebilir. Şöyle ki; birinci adımda harman yağları, eğirme yağları ve çeşitli kirleri uzaklaştıracak şekilde normal yıkama maddeleriyle bir yıkama yapılır, banyo soğutulur ve boşaltılır. İkinci adımda ise silikon yağlarını tamamen uzaklaştıracak şekilde özel solventli yıkama maddeleriyle daha etkili bir yıkama yapılır. Levent boyama makinelerinde bu şekilde çalışmaya ait örnek aşağıda verilmiştir.

    Yıkama Maddesi     1. Yıkama     2. Yıkama

    Yıkama maddesi* (g/l)        2-3         2-5

    İyon tutucu (g/l)            1-2         1-2

    Soda (g/l)            1-2         1-2

    Sıcaklık (oC)            80-90         80-90

    Süre (dk)            30         30-45

    *)
Birinci yıkamada klasik noniyonik veya anyonik deterjanlar; ikinci yıkamada solventli deterjanlar

önerilmektedir.

    Elastanlı dokuma kumaşlar çoğu durumlarda yukarıda söz edilen yağ ve kirler yanında haşıl maddeleri de içerebilmektedir. Proses kolaylığı açısından bu amaçla kullanılan haşıl maddelerinin suda kolaylıkla çözünebilir türden olması gerekmektedir. Bazik ortamda yapılan sıcak yıkamalar sırasında polivinilalkol, poliakrilat ve selüloz eteri gibi haşıl maddeleri de uzaklaşmaktadır. Dolayısıyla ayrıca bir haşıl sökme işlemine gerek yoktur. Ancak nişasta içeren haşıl maddeleri kullanıldığı zaman her şeyden önce bilinen yöntemlerle bir enzimatik haşıl sökme işlemi uygulanmalıdır. Haşıl sökme işlemi kesikli veya sürekli yöntemlerden hangisine göre yapılırsa yapılsın açık en çalışılmasında fayda vardır. Enzimatik haşıl sökme işleminden sonra haşıl artıklarının yağ ve kirlerin uzaklaştırılması için etkili bir bazik yıkama (sodalı) yapılmalıdır.

Ağartma ve Optik Beyazlatma İşlemleri

    Elastan lifleri yıkama işlemlerinden sonra çoğunlukla yeterli beyazlığa ulaşırlar. Ayrıca elastan ipliklerin genellikle diğer ipliklerle düşük oranlarda karışımlar halinde kullanılması ve kumaş yüzeyinde görünmemesi de elastan ipliklerinin ağartılmasını gerektirmemektedir. Dolayısıyla elastanlı kumaşlarda ağartma işlemi esas olarak kumaşı oluşturan diğer iplikler için yapılmaktadır.

    Elastan ipliklerin ağartılması çok yüksek beyazlık değerlerinin arandığı özel durumlarda veya daha önceki işlemler sonucunda bu liflerde meydana gelen sararmaları gidermek amacıyla yapılabilmektedir. Ağartma işlemi ister kumaşın elastan kısmını, isterse diğer kısmını ağartmak amacıyla yapılsın önemli olan husus elastan liflerinin zarar görmemesidir. Sodyumhipoklorit, sodyumklorit ve perasetik asit elastan liflerinde sararma ve/veya bozunmalara neden olduğundan bu amaçla kullanılmazlar. Çok yüksek pH değerlerinde olmamak kaydıyla hidrojen peroksitin elastan liflerine olumsuz bir etkisi yoktur. Ancak elastan lifleri üzerinde çok az bir ağartma etkisi vardır. Polyester bazlı elastan lifleri sıcak alkali ortamlara hassas olduklarından bazik peroksit ağartmasına uygun değildir. Elastan lifleri için en etkili ağartma yöntemi indirgen (redüktif) ağartma yöntemleridir. Bu amaçla hidrosülfit, stabilize hidrosülfit veya tiyoüre dioksit bazlı ürünler kullanılabilmektedir. Elastanlı ham kumaşa aşağıdaki şekilde uygulanacak bir redüktif yıkama ile elastan kısmının beyazlığı arttırılabilir.

0.5 g/l iyon tutucu            Banyo oranı    : 1:10-1:20

1 – 2 g/l noniyonik deterjan        Sıcaklık        : 75-80 °C

2 g/l soda            Süre        : 45-60 dk

3 – 5 g/l hidrosülfit

Yıkama işleminden sonra banyo soğutulur ve dökülür. Arkasında hidrosülfit artıklarını gidermek amacıyla yeni bir banyoda 0,5 g/l H2O2 (%35) ile 15 dakika soğukta işlem yapılır.

    Poliamid/Elastan (PA/EL) karışımlarında PA ve elastan liflerinin birlikte ağartılması, en iyi şekilde indirgen yöntemle yapılabilmektedir. Eğer çok yüksek beyazlık isteniyorsa ağartma banyosuna uygun bir optik beyazlatıcı da ilave edilebilir. Bu durumda stabilize indirgen maddelerle asidik ortamda çalışılması önerilmektedir.

2-3 g/l    stabilize hidrosülfit Sıcaklık    : 90-95 ºC

x g/l    optik beyazlatıcı Süre    : 30-45 dk

pH 4.5-5 (asetik asitle)

Eğer mavi nüans verilmek isteniyorsa banyoya % 0.0001 gibi çok düşük oranda parlak mavi veya viyole asit boyarmaddesi de ilave edilebilir.

    Elastanlı pamuk ve rejenere selülozdan (floş ve viskon) mamul kumaşlar H2O2 ile yaygın olarak ağartılmaktadır. Eğer elastan oranı düşük ise kumaştaki yağ oranı da düşük olacağından ağartma öncesi yıkama yapılmayabilir. Genellikle %2 ve altında elastan içeren kumaşlar için uygun bir reçete ile tek adımda yıkama ve ağartma yapılması yeterli sonuçlar vermektedir. Elastan oranı yükseldikçe daha önce açıklanan şekilde bir ön yıkamadan sonra ağartma işlemine geçilmelidir. Ön yıkaması yapılmış pamuklu örme kumaşlara overflow ve jette uygulanabilecek bir ağartma prosesi örneği şu şekilde olabilir:

    4 ml/l H2O2 (%35)        Banyo oranı    : 1:15

    2 g/l stabilizatör         Sıcaklık        : 95 °C

    2 ml/l NaOH (50 °Bé)*        Süre        : 30-45 dk.

    1 g/l iyon tutucu

    *) Floş ve viskonda soda veya çok az NaOH ile beraber soda kullanılmalıdır.

    Ağartma işlemi sona erdikten sonra banyo 70°C’ye kadar soğutularak boşaltılır. Arkasından 80 °C’de sıcak ve soğuk yıkamalar yapılır.

    Elastan liflerinin H2O2 ağartmasında oksidatif ortamdan zarar görerek elastik özelliklerinin zayıflamaması için ağartma banyosuna uygun bir koruma maddesi de ilave edilebilir. Bazı kaynaklarda kostik yerine 1-2 g/l soda ile daha düşük pH değerlerinde çalışılması önerilmektedir.

    Nişasta haşılı içeren elastanlı dokuma kumaşların haşıl sökme ve ağartma işlemleri pad-batch yöntemine göre tek adımda yapılabilmektedir. Ancak burada mamulün zarar görmemesi için NaOH ve persülfat konsantrasyonlarının düşük tutulması ve elastan liflerini koruyucu madde kullanılması gerekmektedir. Özellikle kullanılacak sodyum persülfat miktarının 2 g/l’yi geçmemesi (elastansız kumaşlarda 6-7 g/l) önerilmektedir.

    Optik beyazlatma işlemi, beyaz kullanılacak veya baskı yapılacak elastanlı kumaşlarda yüksek beyazlık değerlerinin eldesi için yapılır. Elastan lifleri için dispers veya asit boyama tipi optik beyazlatıcılar uygundur. Elastan lifleri üzerinde en iyi beyazlık değerleri yukarıda PA/Elastan karışımları için önerilen reçetede olduğu gibi optik beyazlatmanın indirgen ağartma ile kombine uygulanması ile elde edilmektedir. Ancak kullanılacak optik beyazlatıcının elastan lifi yanında kumaştaki diğer lif için de uygun olması gerekmektedir.

    Elastan içeren beyaz kumaşlarda elde edilen beyazlığın kalıcı olması için kullanılan optik beyazlatıcının ışığa ve havadaki çeşitli kirleticilere karşı has olması gerekir. Bunun yanında müşteri tarafından kabul edilebilen en yüksek mavi nüans verilmelidir. Elastanlı beyaz kumaşlarda beyazlığın sonradan azalması aşağıdaki nedenlerle olabilir ve bunlardan sakınılmalıdır:

  • Uygun olmayan optik beyazlatıcının kullanılmış olması
  • Direkt ısıtma sistemli kurutuculardaki yanma gazları
  • Uygun olmayan yumuşatıcıların kullanılması
  • Boyahane atmosferinde çeşitli zararlı maddelerin bulunması
  • Kumaş veya giysilerin yanlış depolama şartları. Örneğin;

        – Aşırı gazlı ortam (azot oksitler, yanma gazları vb.)

        – Aşırı ışıklı ortam (doğal veya suni ışık)

        – Ambalajın inert malzemeden olmaması ve hava sızdırması

        – Fenolik türevler ayrışan ambalajların kullanılmış olması


Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir