Yün Lifinin Kimyasal Özellikleri

1- Su etkisi : Keratine, su molekülleri, soğukta ve sıcakta farklı şekilde etkir. Bu etki, soğukta tuz bağlarının, sıcakta ise sistin bağlarının kopması şeklinde olur. Ancak, bu kopmadan sonra materyal kuruduğunda ve soğuduğunda yeniden molekül içi bağlar teşekkül eder. (Bak, biçimlenme yeteneği) sıcaklık arttıkça suyun etkisi de artar. 150 °C de basınç altında yün proteini hidroliz olur, peptid bağları kopar.

2-Atmosfer özelliği : Yün proteini yan gruplarda asidik (-COOH) ve bazik (-NH2) gruplar içerir. Bu gruplar tüm moleküle hem asidik hem de bazik özellikler kazandırır. Bu bakımdan yün, hem asitlerle hem de bazlarla reaksiyon verebilen amfoter bir maddedir. Bu özelliği, boyamada büyük kolaylık sağlar. Anyonik ve katyonik boyamaddelerle -iyonik bağlar yaparak- boyanır.

3- Asitlerin yüne etkisi : Yün asitlere karşı bazlardan daha dayanıklıdır. Seyreltik anorganik asitlerin çözeltileri ile muamele edilen yün, keratinin amfoter özelliğinden dolayı bir miktar asit absorplar. Genellikle 100 g yün, 80 ml HCl ile birleşir. Bağlanan bu asit, yünü su ile çalkalamakla giderilmez.

Yün-NH2 + HCl à yün-NH3 + Cl¯

Yünün ağırlığına göre %10’u geçmeyen asit miktarı seyreltik konsantrasyonlarda ve soğukta yüne etki etmez; dayanıklılıkta bir azalma görülmez. %80’e kadar derişik asit çözeltileri soğukta ve kısa bir sürede, yünün dayanıklılığını azaltır. Bu etki sıcaklık ve temas süresi artıkça artar. Dayanıklılıkta azalmanın sebebi, zincirler arasındaki karşılıklı bağların kopması ve tuz bağları ile peptid bağlarının hidrolizi sonucunda parçalanmasıdır.

4- Bazların yüne etkisi : Yün, baz çözeltilerinde kolayca çözünür. Bazlar yündeki yalnız tuz bağlarını değil, sistin köprülerini de etkiler; yünün mekanik özellikleri yanında keratinin yapısındaki kükürt miktarını da azaltır ve bazın konsantrasyonuna bağlı olarak bir miktar keratini çözündürür. Yündeki bu etkiler, bazın cinsine, sıcaklığa süreye ve konsantrasyona bağlı olarak değişir. Örneğin, karbonat tuzları ve amonyak gibi zayıf bazlar, sodyum ve potasyum hidroksitlerden daha az etkilidir. Sodyum karbonat, boraks ve sodyum heksametafosfat gibi zayıf bazik karakterdeki temizleyici maddelerle güvenli bir şekilde çalışmak için 60 °C’nin üzerine çıkılmamalıdır. Bozunma, özellikle yüksek sıcaklıklarda daha çabuktur. %3’lük sodyum veya potasyum hidroksit çözeltisinde kaynatılan yün, derhal ve tamamen çözünür. Peptid bağlarının kopması sonucunda keratin, aminoasitlere kadar parçalanır.

Yün-CO-NH-yün + NaOH à yün-COONa + yün-NH2

5- Tuzların yüne etkisi : Alkali ve toprak alkali metallerin nötral tuzları yün tarafından az miktarda absorplanır. Bu tuzların sulu çözeltilerinin de etkisi aynıdır. Tuz çözeltisinin konsantrasyonu %5’i aştığında kaynar çözeltilerde ve uzun sürede, yün kısmen bozunur. Bir miktar keratin çözünür ve dayanıklılık azalır. Ca ve Mg iyonları içeren sert sularla kaynatıldığında yünde sararma olur.

6-İndirgenlerin etkisi : Yün, bazik ortamda indirgenlerden kolaylıkla etkilenir. Sodyum sülfürle( Na2S) yünde şişme meydana gelir. Lifin çapı artarken boyu kısalır. %1’lik sodyum sülfür çözeltisi ile 65 °C’de, yüksek sıcaklıkta 0,1 N NaOH ilavesi ile veya ilave edilmeksizin yünde oldukça fazla bozulma meydana gelir. 30 dakika sonra yün ağırlığının %50’sini kaybeder; bunun yanında kükürt içeriği %3,16’dan %3,04’e düşer. İki saat sonra bu değer %2,77 olur.

Sülfit asidi(SO2nin sudaki çözeltisi) ve sodyum hidrojen sülfit (NaHSO3) ile disülfür bağları parçalanır.

Yün-S-S-yün + NaHSO3 à yün-SH + yün –S-S- SO3Na

%5’lik sodyum hidrojen sülfit çözeltisi ile 30 dakika kaynatıp, daha sonra yıkama ve kurutma uygulanırsa, sistin ve tuz bağlarının kopmasından dolayı polimer zincirin başlangıçtaki uzunluğunun %30’u kaybolur. Bu şekilde indirgenmiş yünün, yeniden yükseltgenmesi ile kimyasal biçimlendirme yapıldığı daha önce anlatılmştır.

7- Yükseltgenlerin etkisi : Yünün ağartılmasında kullanılan yükseltgen maddeler, lifin özelliklerini ve bileşimini değiştirici yönde etki eder. Ortamda ışık ve hava oksijeni olması etkiyi arttırır; sistin bağları hidrolitik bozulmaya uğrar.

OO2 ║Yün-S-S-yün à yün-S-S-yün║O    (I)

(I) + H2O à yün + SO3H + yün – SH

50 °C de %3’lük H2O2 ile işlem görmüş yünde, elementlerin birbirlerine karşı oranları sabit kalır. Bu koşullarda hidrojen peroksit ile üç saatten daha fazla süre muamele edilen yünde bir dayanıklılık azalması gözlenir. Ancak ortalama bir miktar alkali ilavesi oksidasyona sebep olur; fiziksel özelliklerde değişme ve kükürt içeriğinde azalma görülür.

Yün halojenlerden de yükseltgenerek etkilenir. Özellikle hipoklorit (NClO) asiti ile kloromin bileşikleri oluşur. Bu bileşiklerin meydana gelmesiyle yünde sararmalar görülür. Bu nedenle klorlu yükseltgenler, yünün ağartılmasında kullanılamaz.

Yün-CH-CO-NH-yün + HClO à yün-CH-CO-NH-yün

|                     |

NH2                 NHCl

8- Yüne ışığın etkisi : Uzun süre ışık altında kalan yün lifleri kırılgan ve gevşek bir hale gelir. Boyar maddelere karşı ilgisi azalır. Renginde sararma görülür. Bunun sebebi UV ışınlarının peptid ve disülfür bağlarına etki etmesidir.

9- Yüne ısı etkisi : Yün 100-105 °C de uzun süre tutulduğunda bileşiminden su kaybeder; sert ve dayanıksız bir hal alır. Daha yüksek sıcaklıklarda ısıtıldığında, bozunma başlar; amonyak ve hidrojen sülfür gazları çıkar. Yün yakıldığında yanık boynuz kokusu duyulur. Nontermoplastiktir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir